समास म्हणजे काय? सामासिक शब्द व त्यांचा विग्रह आणि प्रकार pdf स्वरूपात उपलब्ध सर्व स्पर्धा परीक्षेसाठी उपयुक्त samas prakar shabda vigrah 

समास म्हणजे काय? सामासिक शब्द व त्यांचा विग्रह आणि प्रकार pdf स्वरूपात उपलब्ध सर्व स्पर्धा परीक्षेसाठी उपयुक्त samas prakar shabda vigrah 

भाषेचा उपयोग करताना आपण शब्दांची काटकसर करतो. दोन किंवा अधिक शब्दांऐवजी आपण एकाच शब्दाचा उपयोग करतो. उदा. ‘चंद्राचा उदय’ असे न म्हणता आपण ‘चंद्रोदय’ असे म्हणतो. ‘पोळीसाठी पाट’ असे न म्हणता आपण ‘पोळपाट’ असे म्हणतो. ‘बटाटे घालून तयार केलेला वडा’ असे न म्हणता आपण ‘बटाटेवडा’ असे म्हणतो.

शब्दांच्या अशा एकत्रीकरणास ‘समास’ असे म्हणतात. ‘सम्+अस्’ या संस्कृत धातूपासून ‘समास’ हा शब्द तयार झाला असून त्याचा अर्थ ‘एकत्र करणे’ असा आहे. समासात एक जोडशब्द तयार करताना त्या शब्दांतील परस्परसंबंध दाखविताना त्यातील विभक्तीप्रत्यय किंवा शब्द आपण गाळतो. समास हीदेखील भाषेतील काटकसर आहे.

शब्दांच्या एकत्रीकरणाने जो एक जोडशब्द तयार होतो, त्याला ‘सामासिक शब्द’ असे म्हणतात. हा सामासिक शब्द कोणत्या शब्दांपासून तयार झाला आहे, हे स्पष्ट करण्यासाठी आपण फोड करून सांगतो. फोड करून दाखविण्याच्या पद्धतीला ‘विग्रह’ असे म्हणतात. विग्रह म्हणजे कमीत कमी शब्दांत सामासिक शब्दाचे केलेले स्पष्टीकरण होय. उदा. ‘वनभोजन’ हा सामासिक शब्द असून ‘वनातील भोजन’ हा त्याचा विग्रह होय.

समासाचे प्रकार

समासात कमीत कमी दोन शब्द किंवा पदे एकत्र येतात. दोन शब्दांपैकी कोणत्या पदाला वाक्यात अधिक महत्त्व, म्हणजे कोणत्या पदाबद्दल आपल्याला अधिक बोलावयाचे असते, यावरून समासाचे प्रकार ठरविण्यात आलेले आहेत; ते असे.

(२) दुसरे पद प्रमुख असेल, तर तत्पुरुष समास.

(१) पहिले पद प्रमुख असेल, तर अव्ययीभाव समास.

(३) दोन्ही पदे महत्त्वाची असतील, तर ‘द्वंद्व समास’.

(४) दोन्ही पदे महत्त्वाची नसून त्यावरून तिसन्याच पदाचा बोध होत असेल,तर बहुव्रीही समास.