शाळांमध्ये ई-कचरा जनजागृती आणि संकलन मोहीम राबविणेबाबत ekachara janjagrutti mohim circular 

शाळांमध्ये ई-कचरा जनजागृती आणि संकलन मोहीम राबविणेबाबत ekachara janjagrutti mohim circular 

संदर्भ :- १. श्री. अमरप्रित दुग्गल, सह सचिव, शालेय शिक्षण व साक्षरता विभाग, शिक्षण मंत्रालय, नवी दिल्ली यांचे पत्र दिनांक २७/०८/२०२६.

२. शासन पत्र क्रमांक संकीर्ण २०२६/प्र.क्र.२००/एस.डी.४ दिनांक ४ सप्टेंबर, २०२६.

उपरोक्त संदर्भीय विषयान्वये कळविण्यात येते की, भारतामध्ये दरवर्षी लाखों टन ई-कचरा निर्माण होतो. ई-कचन्याच्या पुनर्वापरामुळे माती, हवा आणि भूजल यामध्ये घातक विषारी घटक सोडले जातात. त्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या विकासावर आणि सार्वजनिक आरोग्यावर परिणाम होतो. यासाठी शाळांमध्ये ई-कचरा जनजागृती आणि संकलन मोहीम राबविणेबाबत खालीलप्रमाणे कार्यवाही करण्यात यावी.

१. मुख्याध्यापक/प्राचार्य यांनी शाळा स्तरावर कालबाह्य झालेल्या इलेक्ट्रॉनिक (केबल्स, जुने फोन, कॅल्क्युलेटर, चार्जर, कीबोर्ड इत्यादी) टाकण्यासाठी सुरक्षित आष्णि कोरडा खोका उपलब्ध करून घेण्यात यावा. अशा प्रकारे ई-कचरा संकलन कोपरा शाळेमध्ये तयार करण्यात यावा.

२. मुख्याध्यापक/प्राचार्य यांनी ई-कचरा संकलन करण्यासाठी CPCB (केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ) / SPCB (राज्य प्रदूषण नियंत्रण मंडळ) अधिकृत पुनर्चक्रणकर्ते किंवा PIROS (उत्पादक जबाबदारी संस्था) यांच्याशी संपर्क करावा.

३. मुख्याध्यापक/प्राचार्य यांनी ई-कचऱ्याचे धोके, विल्हेवाट व इतर विषयांबद्दल विद्यार्थी/शिक्षकांसाठी मार्गदर्शन संत्रे शाळा / कनिष्ठ महाविद्यालय मध्ये आयोजित करण्यात यावी.

४. मुख्याध्यापक/प्राचार्य यांनी ई-कचरा जाणीव जागृती करण्यासाठी विद्यार्थ्यांच्या चित्रकला स्पर्धा, निबंध स्पर्धा, ई कचऱ्यापासून कलाकृति तयार करणे, यासारख्या उपक्रमांचे आयोजन करावे.

५. मुख्याध्यापक/प्राचार्य यांनी विद्यार्थ्याना त्यांच्या पालकांच्या संमतीने घरातील कालबाह्य झालेल्या इलेक्ट्रॉनिक वस्तु शोधून शाळेतील ई-कचरा संकलन कोपऱ्यामध्ये जमा करण्यास प्रोत्साहीत करावे.

६. मुख्याध्यापक/प्राचार्य यांनी शाळेत जमा होणारा ई-कचरा विल्हेवाट करण्यासाठी CPCB (केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ) /SPCB (राज्य प्रदूषण नियंत्रण मंडळ) अधिकृत पुनर्चक्रणकर्ते किंवा PROS (उत्पादक जबाबदारी संस्था), महानगर पालिका, नगर पालिका मधील संबंधित विभागाशी संपर्क करावा.

७. ई-कचरा मोहिमेच्या अधिक प्रसिद्धी आणि प्रसारासाठी, राज्ये/केंद्रशासित प्रदेश/विधानमंडळांनी #SpecialCampaign& या हॅशटॅगसह सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर उपक्रमांची नोंदणी करावी.

८. संकलित ई-कचऱ्यावर ई कचरा व्यवस्थापन नियम २०२२ नुसार काटेकोरपणे प्रक्रिया केली जाईल. यासाठी खालील मार्गदर्शक तत्वांचे पालन करणे आवश्यक आहे.

९. शाळांनी ई-कचरा भंगार विक्रेत्याकडे सोपवू नये. CPCB अधिकृत पोर्टल किंवा राज्य SPCB नोंदणी कार्यालये यांचेकडे सोपवावा.

१०. शाळांसाठी सुरक्षा नियमावलीः-

१. परवानगी असलेल्या वस्तूः लहान गॅझेट्स, वायर्स, सर्किट बोर्ड, टाकून दिलेले फोन, रिमोट कंट्रोल्स, संगणकाचे साहित्य, आयटी पेरिफेरल्स, इअर बड्स इत्यादी ई कचरा संकलन करावे.

२. प्रतिबंधित/धोकादायक वस्तूः खराब झालेल्या लिथियम आयन बॅटरी, फुटलेले कॅथोड-रे ट्यूब (CRT) मॉनिटर्स, कॉम्पॅक्ट फ्लोरोसेंट लॅम्प (CFLs) किंवा गळती होत असलेले सेल मुलांनी हाताळू नयेत याची दक्षता घेण्यात यावी.

३. इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे उघडण्यास, तोडण्यास किंवा त्यांचे माग वेगळे करण्यास विद्यार्थी आणि कर्मचाऱ्यांना सक्त मनाई करण्यात यावी.

११. पडताळणी आणि ताब्यात ठेवण्याची साखळी :-

ई-कचरा एकत्रीकरण अंतर्गत, प्रमाणित पुनर्चक्रणकर्त्याने शाळेच्या नोडल अधिकाऱ्याच्या उपस्थितीत ई-कचऱ्याचे वजन करणे आवश्यक आहे.

पुनर्वापर करणारा अनुपालनाचा पुरावा म्हणून औपचारिक ई-कचरा हस्तांतरण पावत्ती आणि पुनर्वापर/विघटन/नूतनीकरण प्रमाणपत्र प्रदान करेल.

१२. ई-कचरा जनजागृती आणि संकलन मोहीम विविध उपक्रमांचे आयोजन करून दिनांक २८ ऑक्टोबर, २०२६ रोजी सदर उपक्रमाचा समारोपीय कार्यक्रम शाळा स्तरावर आयोजित करावा. शाळेतील इको क्लब समन्वयक यांनी

https://ecoclubs.education.gov.in इको क्लब्स फॉर मिशन लाइफ पोर्टलवर मेट्रिक्स (सहभागी विद्यार्थ्यांची संख्या, आयोजित कार्यशाळा, गोळा केलेले किलोग्राम इत्यादी) माहिती नोंदवावी.

त्याअनुषंगाने आपल्या विभागातील/जिल्हयातील शाळा, कनिष्ठ महाविद्यालय वांचे मुख्याध्यापक/प्राचार्य यांच्या केंद्र शासनाच्या सूचना निदर्शनास आणून स्वच्छता पखवाडा-२०२६ अंतर्गत शाळामध्ये ई-कचरा जनजागृती आणि संकलन मोहीम राबविणेबाबतच्या आयोजनाबाबत सर्व संबंधितांस आपल्या स्तरावरून सूचित करावे.

शासन निर्णय pdf download