सूर्य-केंद्र ब्रह्मांड संकल्पना प्रस्थापित करणारे महान प्रज्ञावंत वैज्ञानिक ‘निकोलस कोपर्निकस’ scientist nikolas copernikas 

सूर्य-केंद्र ब्रह्मांड संकल्पना प्रस्थापित करणारे महान प्रज्ञावंत वैज्ञानिक ‘निकोलस कोपर्निकस’ scientist nikolas copernikas 

निकोलस कोपर्निकस

(१९ फेब्रुवारी, १४७३ – २४ मे, १५४३)

सूर्य-केंद्र-ब्रह्मांड, संकल्पना (Helio-Centric-Universe) नुसार सूर्य हाच ब्रह्मांडाचा केंद्रबिंदू असून पृथ्वी, चंद्र, तारे इत्यादी ग्रह सूर्याभोवती भ्रमण करतात.

इसवी सन १५०७ पूर्वी तत्कालीन चर्च पद्धतीनुसार पृथ्वी हीच ब्रह्मांडाचा केंद्रबिंदू समजण्यास Geocentric Universe येत होती. सूर्यतारे, इतर ग्रह पृथ्वीभोवती भ्रमण करतात, असा समज रूढ होता. ही चुकीची संकल्पना मोडीत काढून सूर्य-केंद्र ब्रह्मांड संकल्पना प्रस्थापित करणारा महान प्रज्ञावंत वैज्ञानिक होता ‘निकोलस कोपर्निकस’, १५ व्या शतकापर्यंत विज्ञान संशोधनावर युरोपमधील धर्ममार्तंड चर्च सत्तेचे प्रभुत्व होते. चर्चेद्वारा अरस्तूसारख्या वैज्ञानिकांनी प्राचीन काळी केलेल्या विज्ञान संशोधनाला राजाश्रय दिला होता, यातील चुका काढण्याची हिंमत कुणीच करीत नव्हते. कारण चर्चच्या मान्यतेच्या विरोधात सिद्धांत प्रतिपादन करणाऱ्या वैज्ञानिकास मृत्युदंड देण्याची अघोरी प्रथा त्या काळात रूढ होती. अफाट अवकाशातील एका लहानशा आकाशगंगेत कोपऱ्यात आपली छोटीशी सूर्यामाला वास्तव्य करीत आहे. आज, सूर्य केंद्र ब्रह्मांड संकल्पनेला विज्ञानात मान्यता आहे.

१) पृथ्वी गोल आहे, कोपर्निकसने विश्वाच्या उत्पत्तीसंबंधी शास्त्रोक्त विचार उपलब्ध करून दिला. समुद्रात दूर जाणाऱ्या जहाजाच्या शिडावरचा दिवा, क्षितिजावर जाऊनही दिसत राहतो व शेवटी दिसेनासा होतो. या निरीक्षणावरून ‘पृथ्वी गोल आहे,’ हा शोध लावला. त्यानंतर खगोलशास्त्रज्ञांनी त्यात सुधारणा करून क्रांती घडवून आणली. कोपर्निकसने अर्थशास्त्र या विषयात केलेल्या संशोधनावरच ‘ग्रेशमचा नियम’ मॉडेलचे प्रकाशन त्यांच्या पुस्तक ‘डी रेव्होल्युशनिबस ऑर्बियम कोएलिस्टियम’ (आकाशीय गोळ्यांच्या क्रांतिबद्दल) मध्ये, त्यांच्या मृत्युपूर्वी १५४३ मध्ये झाले. ही विज्ञानाच्या इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण घटना होती, ज्यामुळे ‘कोपर्निकस क्रांती’ सुरू झाली आणि ‘वैज्ञानिक क्रांती’त एक अग्रणी योगदान दिले.

कोपर्निकस शोधाने अल्पावधीतच इतर वैज्ञानिकांना आकर्षित केले. ग्रहांच्या भ्रमंतीचे वक्ते यावरून तयार झाले. त्यानुसार कोपर्निकसच्या पावलावर पाऊल ठेवून या जगात गॅलिलिओ, जॉन केप्लर, आयझक न्यूटनसारख्या वैज्ञानिकांनी एक नवी ‘विज्ञानक्रांती’ खगोलशास्त्रात घडवून आणली. खऱ्या अर्थाने कोपर्निकसने या जगातील मानवाला विज्ञान संशोधना‌द्वारे योग्य मार्गावर आणून ठेवले आणि शेवटी.

सूर्य-केंद्र-ब्रह्मांड संकल्पनेचा शोध. हल्ली विज्ञानाचं महत्त्व सर्वश्रुत असलं तरी आजपासून ५०० वर्षांपूर्वीचा काळ विज्ञान संशोधनास अनुकूल नव्हता. इ.स. १५०७ पूर्वी युरोपात तत्कालीन प्रचलित असलेल्या सर्व पद्धतीनुसार, ‘पृथ्वी हीच ब्रह्मांडाचा केंद्रबिंदू असून, सूर्यासह इतर ग्रहसुद्धा पृथ्वीभोवती फिरतात’ या चुकीच्या ‘जिआ सेंट्रिक युनिव्हर्स’ संकल्पनेला मान्यता होती. त्याला अनुसरून त्या काळातील प्रख्यात वैज्ञानिक उदा. अॅरिस्टॉटल, टॉल्मी इत्यादी आपल्या संशोधनाची दिशा ठरवत होते. त्यामुळे विज्ञान प्रगत होत नव्हते. ग्रहताऱ्यांच्या स्थितीची गणिते चुकत होती. इसवी सन १५४० साली पोलंड देशातील वैज्ञानिक ‘निकोलस कोपर्निकस’ यांनी सूर्य-केंद्र-ब्रह्मांड सिद्धांताचा शोध लावून विज्ञान जगतात खळबळ उडवून दिली. कोपर्निकसच्याच संकल्पनेनुसार सूर्य हा जर ब्रह्मांडाचे केंद्र मानला तर ग्रहांच्या गतीत जी गुंतागुंतीधी वागणूक आढळते, तिचे स्पष्टीकरण विज्ञानात सहज मिळू शकते. सूर्य हा ब्रह्मांडाच्या केंद्रस्थानी असून, पृथ्वी आणि इतर ग्रह सूर्याभोवती फिरतात. कोपर्निकसच्या या सिद्धांतामुळे जगातील विज्ञान प्रगत झाले आणि २१व्या शतकात चांद्रयान व मंगळावरोहण मोहिमा शक्य होऊ लागल्या, जेव्हा ही संकल्पना इ.स.१५४३ साली कोपर्निकसने प्रकाशित केली तेव्हा ते मृत्युशय्येवर होते. त्यांच्या ‘हिलिओ सेंट्रिक युनिव्हर्स’ या संकल्पनेने अनेक वैज्ञानिकांना आकर्षित केले. या संकल्पनेचा गॅलिलिओ गॅलिलि, जोहान्स केप्लर आणि गिओडेंनो बनोसारख्या अनेक वैज्ञानिकांनी प्रचार व प्रसार केला. कोपर्निकसचा जन्म आणि मृत्यू रॉयल पुशियामध्ये झाला; जे पोलंडच्या राज्यातील एका अर्धस्वायत्त आणि बहुभाषिक प्रदेशात होते. जे तेरा वर्षांच्या युद्धानंतर ट्यूटनिक ऑर्डरपासून परत मिळवलेल्या जमिनींचा एक भाग होता. एक बहुभाषिक आणि बहुश्रुत व्यक्तिमत्त्व म्हणून त्यांनी कॅनन कायद्‌यात डॉक्टरेट मिळवली आणि गणित तज्ज्ञ, खगोलशास्त्रज्ञ, वैदधक शास्त्रज्ञ, अनुवादक, राज्यपाल, मुत्सद्दी आणि अर्थशास्त्रज्ञ होते. १४९७ पासून ते वार्मियन कॅथेड्रल चॅप्टरचे कॅनन होते. १५१७ मध्ये त्यांनी अर्थशास्त्रातील एक महत्त्वपूर्ण संकल्पना, ‘मनीचे प्रमाण सि‌द्धांत’ मांडले आणि १५१९ मध्ये त्यांनी एक आर्थिक तत्त्व मांडले; ज्याला नंतर ‘ग्रेशमचा कायदा’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. निकोलस कोपर्निकसचा जन्म १९ फेब्रुवारी १४७३ रोजी टोरुन (थॉर्न) शहरात, रॉयल पुशिया प्रांतात, पोलंडच्या राज्याच्या क्राउनमध्ये झाला. ते पोलिश वडील आणि मिश्रित जर्मन-पोलिश वंशाच्या आईचे पुत्र होते. त्यांचे वडील तांब्याचे व्यापारी होते आणि आई एक श्रीमंत टोरुन व्यापाऱ्याची मुलगी होती. निकोलस हे चार मुलांपैकी सर्वांत लहान होते. त्यांचा भाऊ आंद्रेआस (अँड्र्यू) फ्रॉम्बॉक (फ्रॉएनबर्ग) येथे ऑगस्टिनियन कॅनन झाला. त्यांची बहीण बार्बरा, त्यांच्या आईच्या नावावरून, ‘बेनेडिक्टाइन नन’ झाली आणि तिच्या अंतिम वर्षांत चेल्मनो (कुल्म) येथील कॉन्व्हेंटची प्रियोर बनली. ती १५१७ नंतर मरण पावली. त्यांची बहीण कॅथरिना व्यावसायिक आणि टोरुन नगरपरिषद सदस्य बार्थेल गर्टनरशी लग्न केले, तिने पाच मुलांना जन्म दिला. ज्यांची काळजी नंतर कोपर्निकसने त्यांच्या आयुष्याच्या शेवटपर्यंत घेतली. कोपर्निकसने लग्न केले नाही. निकोलस १० वर्षांचा असताना त्याच्या वडिलांचे निधन झाले, मामा लुकास वाझेनरोड यांनी पुढे निकोलसचा आणि भावंडांचा सांभाळ केला.