प्रसिद्ध भारतीय गणिततज्ज्ञ “ब्रह्मगुप्त” bhartiy ganittadnya Brahmagupta

प्रसिद्ध भारतीय गणिततज्ज्ञ “ब्रह्मगुप्त” bhartiy ganittadnya Brahmagupta

जीवन परिचय: ब्रह्मगुप्त यांचा जन्म ५९८ मध्ये चावडा घराण्यातील शासक व्याघ्रमुखाच्या कारकिर्दीत ‘गुर्जरदेश’ राजस्थानमधील आधुनिक शहर ‘भीनमाल’ येथे झाला. त्यांचे पूर्वज बहुधा सिंधमधील असावेत. त्यांच्या वडिलांचे नाव विष्णुगुप्त होते आणि धर्माने ते हिंदू होते. त्यांच्या आयुष्याची बरीच वर्षे ते तेथे राहिले आणि काम केले. पृथुदाक स्वामिन नंतरचे भाष्यकार, यानी त्यांना भिल्लमालाचार्य, मिल्लमालाचे शिक्षक म्हटले. ‘मिल्लमाला’ हे आधुनिक भारतातील दक्षिण राजस्थान आणि उत्तर गुजरातचा समावेश असलेले पश्चिम भारतातील दुसऱ्या क्रमांकाचे सर्वांत मोठे राज्य. गुर्जर देशाची ही राजधानी होती. हे गणित आणि खगोलशास्त्र शिकण्याचे केंद्र होते. या काळात भारतीय खगोलशास्त्राच्या चार प्रमुख शाळांपैकी एक असलेल्या ‘ब्रह्मपक्ष’ शाळेत ते खगोलशास्त्रज्ञ झाले. त्यांनी भारतीय खगोलशास्त्रावरील पाच पारंपरिक सिद्धांतांचा, तसेच आर्यभट्ट, लतादेव, प्रद्युम्न, वराहमिहिर, सिंह, श्रीसेन, विजयनंदिन आणि विष्णुचंद्र या इतर खगोलशास्त्रज्ञांच्या कार्यांचा अभ्यास केला. ‘उज्जैन’ हे प्राचीन भारतीय गणितीय खगोलशास्त्राचे केंद्र होते. ‘ब्रह्मगुप्त’ हे या केंद्राचे संचालक होते. ब्रह्मगुप्ताने उज्जैनमध्ये असताना गणित आणि खगोलशास्त्रासाठी अनेक पाठ्यपुस्तके लिहिली. यामध्ये दुरकेमीनार (६७२), खंडखड्याक (६६५), ब्रह्मस्फुटसिद्धांत (६२८) आणि कडमकेला (६२४) यांचा समावेश आहे. ‘ब्रह्मस्फुट सिद्धांत’ म्हणजे ब्रह्माचा दुरुस्त केलेला ग्रंथ हे त्यांच्या सुप्रसिद्ध ग्रंथांपैकी एक आहे. कार्य : त्यांनी शून्याची ओळख करून दिली, गणिताच्या क्षेत्रातील एक क्रांतिकारक शोध आणि शून्य म्हणजे ‘काहीच नाही’, असा उल्लेख केला, ब्रह्मगुप्ताचे गणितातील सर्वांत महत्त्वाचे योगदान म्हणजे शून्य (०) ची संकल्पना आणि संगणकीय पद्धती सादर करणे, ब्रह्मगुप्ताने शून्याची व्याख्या स्वतःमधून वजा केल्यानंतर येणारी संख्या आणि ऋण संख्या (‘ऋण’) आणि धन संख्या (‘संपत्ती’) मधील अंकगणितीय क्रियांचे नियम दिले. चक्रीय चतुर्भुजासाठी गणितीय सूत्र देणारे ते पहिले गणिततज्ज्ञ होते. * त्यांचा ‘ब्रह्मस्फुटसिद्धांत’ हा पहिला मजकूर आहे, ज्यामध्ये शून्याचा अंक म्हणून उल्लेख आहे. * ते गुप्त राजवंशाच्या काळात जगले असावेत, हा काळ प्राचीन भारतीय गणिताचा ‘सुवर्णयुग’ म्हणून ओळखला जातो. त्यांच्या दृष्टिकोनातून पृथ्वी हा एक फिरणारा गोल आहे. चक्रीय चतुर्भुजासाठी गणितीय सूत्र देणारे ते पहिले गणितज्ज्ञ होते. एक वर्ष ३६५ दिवस, ६ तास, १२ मिनिटे आणि ९ सेकंदांचं असते. ब्रह्मगुप्ताने ‘गुरुत्वाकर्षणा’ चा उल्लेख केला. जसे, शरीर पृथ्वीकडे ओढले जाते आणि प्रवाहाच्या दिशेने वाहते हे एका बलामुळे घडते. त्यांनी दोन अज्ञात चलांसह दुसऱ्या अंशाच्या अनिश्चित समीकरणांच्या काही प्रकारांना आंशिक समाधाने देखील दिली. त्यांचा सर्वांत प्रसिद्ध परिणाम म्हणजे चक्रीय चौकोनाचे क्षेत्रफळ. त्यांनी साइनची गणना करण्यासाठी एक मौल्यवान इंटरपोलेशन फॉर्म्युलादेखील दिला. रेखीय आणि चतुर्भुज अनिश्चित समीकरणे सोडवण्याच्या पद्धती त्यांनी मांडल्या. मध्ययुगीन काळात ब्रह्मगुप्ताच्या गणितीय विचारांचा इस्लामिक गणितावर लक्षणीय प्रभाव पडला. त्यांचे कार्य अरबीमध्ये अनुवादित केले गेले. इस्लामिक जगामध्ये गणिताच्या विकासाला आकार देण्यासाठी ते प्रभावी ठरले. ब्रह्मगुप्ताचे गणित आणि खगोलशास्त्रातील योगदान भारतातील गणितीय विचारांच्या उत्क्रांतीत महत्त्वाचे होते. त्यांच्या कार्याने बीजगणित आणि त्रिकोणमितीमधील पुढील प्रगतीसाठी पाया घातला. त्यांनी सौरवर्षाचा कालावधी ३६५ दिवस, ५ मिनिटे आणि १९ सेकंद असा मोजला, त्यांच्या एका उच्चारात, त्याने ‘गुरुत्वाकर्षण’ देखील नमूद केले आहे.

प्रसिद्ध भारतीय गणिततज्ञ परिचय,कार्य, साहित्य, सर्व माहिती pdf उपलब्ध