प्रसिद्ध भारतीय गणिततज्ञ “महावीर” bhartiy ganittadnya mahavir 

प्रसिद्ध भारतीय गणिततज्ञ “महावीर” bhartiy ganittadnya mahavir 

जीवन : महावीर ‘महावीराचार्य’ या महान जैन गणिततज्ज्ञाचा जन्म नवव्या शतकात म्हैसूर येथे इसवी सन ८१५ साली झाला. महावीर हे ‘राष्ट्रकूट’ राजांच्या शाही दरबारात काम करत होते. त्यांनी ८५० मध्ये ‘गणितसार संग्रह’ नावाच्या पुस्तकाची रचना केली. यामध्ये त्यांनी ज्योतिषशास्त्राला गणितापासून वेगळे केले. त्यांनी गणिताच्या विविध विषयांवर ११०० हून अधिक श्लोक लिहिले आहेत. राष्ट्रकूट वंशाचा राजा अमोघवर्ष यांनी त्यांना संरक्षण दिले होते. गणिताची चर्चा करणारा हा सर्वांत जुना भारतीय संग्रह आहे. आर्यभट्ट आणि ब्रह्मगुप्त यांनी ज्या विषयावर वाद घातला, त्यांनी त्याच विषयावरचे स्पष्टीकरण या ग्रंथामध्ये दिले. त्यांच्या कार्यात बीजगणितावर जास्त भर दिसतो. बीजगणितामधील समस्या सोडविण्याचे आवश्यक तंत्र त्यांनी विकसित केले. ‘समभुज’ व ‘समद्विभुज’ त्रिकोण, वर्तुळ आणि अर्धवर्तुळ यांसारख्या संकल्पनांची परिभाषा त्यांनी निर्माण केली. त्यामुळे त्यांची ख्याती संपूर्ण दक्षिण भारतामध्ये पसरली व त्यांची पुस्तके दक्षिण भारतातील गणिततज्ज्ञांसाठी प्रेरणादायी ठरली. तेलुगू भाषेत या ग्रंथांचा अनुवाद ‘सारा संग्रह गणितामू’ या नावाने पावरी मलाना यांनी केला. सन ८७५ मध्ये त्यांचा मृत्यू झाला. ‘गणितासारा’ संग्रह हा संपूर्णपणे गणिताला वाहिलेला सर्वांत जुना व भारतीय मजकूर असलेला ग्रंथ आहे. आर्यभट्ट आणि ब्रह्मगुप्त यांनी ज्या विषयांवर वाद घातला, त्याच विषयांवर त्यांनी स्पष्टीकरण दिले, परंतु त्यांनी ते अधिक स्पष्टपणे व्यक्त केले. त्याचे कार्य म्हणजे बीजगणितासाठी अत्यंत समक्रमित दृष्टिकोन आहे आणि त्याच्या बहुतेक मजकुरात बीजगणितीय समस्या सोडवण्यासाठी आवश्यक तंत्रे विकसित करण्यावर भर देण्यात आला आहे. समभुज आणि समद्विभुज त्रिकोण यांसारख्या संकल्पनांसाठी त्यांनी परिभाषिक शब्दांची स्थापना केल्यामुळे भारतीय गणिततज्ज्ञांमध्ये त्यांचा अत्यंत आदर आहे. समभुज चौकोन, वर्तुळ आणि अर्धवर्तुळ, महावीरांची ख्याती संपूर्ण दक्षिण भारतात पसरली आणि त्यांची पुस्तके दक्षिण भारतातील इतर गणिततज्ज्ञांना प्रेरणदायी ठरली. त्यांच्या कार्याच्या गौरवार्थ बीजगणित क्षेत्रात असाधारण कार्य करणाऱ्यांना ‘महावीर पुरस्कार’ दिला जातो. दिल्लीमध्ये ‘महावीर मॉडल स्कूल’ या नावाने त्यांच्या सन्मानार्थ शाळा स्थापन करण्यात आली आहे. ‘महावीर’ हे वेदिक काळातील सर्वांत हुशार गणिततज्ज्ञ होते. भारतातील पहिल्या काही गणिततज्ज्ञांपैकी ते एक होते. त्यांच्या गणितातील योगदानामुळे इतर गणिततज्ज्ञांना मदत झाली. त्यांच्या जन्मापूर्वी गणित आणि ज्योतिषशास्त्र हे एकच मानले जायचे. त्यांनी दोन्ही विषयांचा अभ्यास केला आणि दोन्ही विषयांना वेगळे केले. ते गणिताचे एक उत्तम शिक्षक होते, त्यामुळे त्यांना ‘महावीराचार्य’ असे म्हणत. कार्य : * महावीर यांच्या ‘गणित सारसंग्रह’ या पुस्तकामध्ये त्रिकोण, समूह चौकोन, वर्तुळ आणि अर्धवर्तुळ या गोष्टींचा उल्लेख आहे. आर्यभट्टांचे व ब्रह्मगुप्तांचे अनेक सिद्धांत त्यांनी सिद्ध केले. या पुस्तकामध्ये ९ अध्याय व ११३० श्लोक आहेत. * आर्यभट्ट व ब्रह्मगुप्ताच्या कामाचा विस्तार त्यांनी केला. त्यांनी गणिताला ज्योतिषशास्त्रापासून वेगळे केले. * त्यांनी समभुज, समद्विभुज त्रिकोण, समभुज चौकोन, वर्तुळ आणि अर्धवर्तुळ या संज्ञा तयार केल्या. त्यांनी ऋण अपूर्णांकाचे वर्गमूळ काढणे शक्य नाही असे सांगितले. * त्यांनी लंबवर्तुळाचे क्षेत्रफळ आणि परिमिती काढणारे सूत्र तयार केले. * त्यांनी वर्ग आणि घनमूळ काढण्याचे सूत्र दिले. * त्यांनी कॉम्बिनेशनचे सूत्र दिले.

प्रसिद्ध भारतीय गणिततज्ञ परिचय,कार्य, साहित्य, सर्व माहिती pdf उपलब्ध