प्रसिद्ध भारतीय गणिततज्ञ “भास्कराचार्य (द्वितीय)” bhartiy ganittadnya Bhaskaracharya

प्रसिद्ध भारतीय गणिततज्ञ “भास्कराचार्य (द्वितीय)” bhartiy ganittadnya Bhaskaracharya

भास्कराचार्य (द्वितीय) Bhaskaracharya जीवन : भास्कराचार्य द्वितीय हे एक महान भारतीय गणिततज्ज्ञ होते. त्यांच्या वडिलांचे नाव ‘महेश्वरभट्ट’ होते व ते सुद्धा गणितात व ज्योतिषशास्त्रात निष्णात होते. तेच भास्कराचार्यांचे गुरू होत. सह्याद्री पर्वताच्या पायथ्याशी असलेले ‘विज्ज्वलविड’ हे भास्कराचार्यांचे जन्मगाव होते. खानदेशातील चाळीसगावजवळ पाटणनामक गाव आहे, तेथील ‘पाटणादेवी’ ही त्यांची कुलदेवता. आपल्या ग्रंथामध्ये त्यांनी तसा उल्लेख केला आहे. त्यांचे गोत्र शांडिल्य होते, असे त्यांनीच त्यांच्या ‘गोलाध्याय’ या ग्रंथात श्लोकरूपात नमूद केले आहे. ते शके १०३६ मध्ये (इसवी सन १११४ मध्ये) जन्मले व त्यांनी वयाच्या ३६व्या वर्षी आपला ‘सिद्धांतशिरोमणी’ हा ग्रंथ लिहिला. ‘लीलावती’ ही भास्काराचार्यांची एकुलती एक मुलगी होती. तिचेच नाव त्यांनी एका ग्रंथाला दिले. जळगाव जिल्ह्यातील पाटणादेवी जवळच्या ‘विज्ज्वलवीड’ या गावी भास्कराचार्यांचे वडील महेश्वरमट्ट राहत. त्यांच्याजवळ बसून भास्कराचार्यांनी आपले शिक्षण पूर्ण केले. सामान्यबुद्धीच्या लोकांना बोधपर आणि चतुर व ज्ञानी लोकांच्या मनात प्रीती उत्पन्न करेल, असा ‘सिद्धांतशिरोमणी’ हा ग्रंथ भास्कराचायाँनी लिहिला. भास्कराचार्यांनी आपल्या शिक्षणाबद्दल एक श्लोक लिहिला आहे. त्यात ते म्हणतात, की त्यांनी आठ व्याकरणग्रंथ, बहुधा पाणिनीची अष्टाध्यायी, सहा वैदयकग्रंथ, सहा तर्कशास्त्र ग्रंथ, पाच गणितग्रंथ, चार वेद, पाच भरतशास्त्रे आणि दोन मीमांसा ग्रंथ अभ्यासले. अगदी आधुनिक युगातील बुद्धिमान व्यक्तीलाही तरुण वयात एवढे प्रचंड शिक्षण आत्मसात करणे केवळ अशक्य आहे. चाळीसगावपासून सोळा किलोमीटर अंतरावर ‘पाटण’ या गावी असलेल्या ‘पाटणादेवी’ मंदिराच्या परिसरात सापडलेल्या एका शिलालेखात १६ संस्कृत श्लोक आणि दानपात्राच्या सहा ओळी अहिराणी भाषेत लिहिल्या आहेत. या सोळांपैकी चार श्लोकांत देवगिरीच्या राजाचे वर्णन असून, भास्कराचार्यांच्या पूर्वजांच्या आठ पिढ्यांची माहिती त्यांनी सात श्लोकांत दिली आहे. खुद्द भास्कराचार्यांचे वर्णन करणारे चार श्लोक आहेत. त्यामध्ये विद्वान, लोकांच्या वंदनाला पात्र, गणितात शिवासारखा, वेदविदया, छंदशास्त्र, वैशेषिकदर्शन, सांख्यदर्शनाचा ज्ञाता, कविवृंद, सर्वज्ञ, पुण्यान्वित अशा विविध विशेषणांनी ‘भास्कराचार्यांचा गौरव केला आहे. भास्कराचार्यांबरोबर कोणीही वादविवाद करू शकणार नाही अशी माहितीही त्यात सांगितली आहे. हा शिलालेख भास्कराचार्यांचे नातू ‘चंगदेव’ यांनी सन १२०६ मध्ये म्हणजे भास्कराचार्यांच्या मृत्यूनंतर १३ वर्षांनी कोरून घेतला. विजयी हे प्रख्यात भास्कराचार्य आहेत, ज्यांचे पराक्रम ज्ञानी, विद्वान जाणतात. ते सर्वत्र आदरणीय आहेत. प्रसिद्धी आणि धार्मिक गुणवत्तेने संपन्न कवी, तो मोराच्या कुशीसारखा असतो.- भास्कर द्वितीयचे कार्य इतके चांगले विचारात घेतले गेले होते, की आज त्यातील बरेच काही बदलाशिवाय वापरले जात आहे. २० नोव्हेंबर, १९८१ रोजी, भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) ने महान गणिततज्ज्ञ आणि खगोलशास्त्रज्ञ यांच्या सन्मानार्थ ‘भास्कर II’ उपग्रह प्रक्षेपित केला. त्यांच्या कलाकृतींना जगभरात मान्यता मिळाली आहे, ही अतिशय अभिमानाची आणि सन्मानाची बाब आहे. कार्य : मध्ययुगीन काळातील सर्वांत महान गणिततज्ज्ञ म्हणून त्यांची ख्याती आहे. * त्यांनीच सिद्ध केले, की शून्याने भागलेली कोणतीही संख्या ही अनंत असते आणि कोणत्याही संख्येची आणि अनंताची बेरीजदेखील अनंत असते. न्यूटन आणि लीबनिझच्या आधी त्यांनी विभेदक गुणांक आणि विभेदक कॅल्क्युलस तयार केले. * त्यांच्या प्रसिद्ध ग्रंथ सिद्धांत शिरोमणीने अंकगणित, बीजगणित इत्यादी विविध सिद्धांतांचा पाया घातला आहे. * आपल्या कारकिर्दीत त्यांनी गणितात अनेक महत्त्वाचे योगदान दिले. पायथागोरियन प्रमेय सिद्ध करण्याचे श्रेय त्यांना जाते. * त्यांचे कॅल्क्युलस संशोधन क्रांतिकारक आणि त्याच्या काळाच्या पुढे होते. त्यांनी केवळ डिफरन्शियल कॅल्क्युलसच्या संकल्पना शोधल्या नाहीत. खगोलीय समस्या आणि गणनेसाठी त्या कशा लागू करायच्या व अनिश्चित रेखीय आणि चतुर्भुज या समीकरणांवर (कुट्टक) उपायदेखील शोधले. सतराव्या शतकातील युरोपियन गणिततज्ज्ञांची कॅल्क्युलस कामे ही त्यांनी बाराव्या शतकात शोधलेल्या नियमांशी समतुल्य आहेत. * भास्कराचार्य (द्वितीय) हे त्रिकोणमितीच्या विस्तृत ज्ञानासाठी प्रख्यात होते, जे त्यांनी १८ आणि ३६ अंशांच्या कोनांच्या साइनची गणना यासारख्या त्यांच्या कामांमध्ये दाखवले. त्यांना गोलाकार त्रिकोणमितीचा शोध लावण्याचे श्रेय दिले जाते. ही गोलाकार भूमितीची एक शाखा आहे; जी खगोलशास्त्र, भूविज्ञान आणि नेव्हिगेशन गणनांमध्ये महत्त्वपूर्ण आहे. भास्कर खख यांचा सर्वांत जास्त प्रसिद्ध ग्रंथ म्हणजे ‘सिद्धांतशिरोमणी’ हा ग्रंथ होय. जो चार विभागांमध्ये विभागला गेलेला होता, ज्यापैकी प्रत्येकी अंकगणित, बीजगणित, कॅल्क्युलस, त्रिकोणमिती आणि खगोलशास्त्राच्या विविध पैलूंशी संबंधित होता. त्यांना कॅल्क्युलसच्या क्षेत्रातील अग्रगण्य मानले जाते. कारण ते विभेदक गुणांक आणि विभेदक कॅल्क्युलसचा विचार करणारे पहिले गणिततज्ज्ञ मानले जातात. जेव्हा ते ३६ वर्षांचे होते, तेव्हा त्यांनी त्यांचे मुख्य कार्य, ‘सिद्धांतशिरोमणी’ (‘मुकुट ऑफ ट्रिटिसेस’) पूर्ण केले. या ग्रंथात १४५० श्लोक आहेत ते संस्कृतमध्ये लिहिले गेले आहे. हे काम तीन भागांमध्ये विभागले गेले आहे, ज्यांना ‘लीलावती,’ ‘बीजगणित,’ आणि ‘गोलाध्याय’ असे म्हणतात. जे सहसा चार स्वतंत्र कामे मानली जातात. विविध विभागांमध्ये विविध गणिती आणि खक्षोलशास्त्रीय विषयांचा समावेश आहे. * ‘लीलावती’ नावाच्या पहिल्या विभागात संकल्पना, अंकगणितीय शब्दावली, व्याजगणना, अंकगणितीय, भूमितीय प्रगती, समतल भूमिती, घन भूमिती, गणितातील इतर विविध विषयांचा समावेश असलेल्या १३ प्रकरणांचा समावेश आहे. यांत गुणाकार, वर्ग आणि प्रगती यांसह विविध संख्या-संगणन पद्धतीदेखील समाविष्ट आहेत.

प्रसिद्ध भारतीय गणिततज्ञ परिचय,कार्य, साहित्य, सर्व माहिती pdf उपलब्ध